18. Траты электр тогы
![]()
|
§18.Тұрақты электр тогы Еркін зарядталған бөлшектердің реттелген немесе бағытталған қозғалысын электр тогы деп атайды. Электр тогының бағытына оң зарядталған бөлшектердің қозғалыс бағыты алынған. Электр өрісінің әсерінен өткізгіштерде пайда болатын электр тогын өткізгіштік ток деп атайды, ал зарядталған денені тұтастай көшіретін болсақ, онда бұл кезде пайда болатын токты конвекциялық ток деп атайды. Ортадан электр тогы өткенде келесі құбылыстар байқалады: 1. Электр тогы өткенде орта қызады (электр тогының жылулық әсері). 2. Электр тогы өткенде орта құрамды бөліктерге бөлінеді (электр тогының химиялық әсері). 3. Электр тогы өзін қоршаған ортада магнит өрісін тудырады (электр тогының магниттік әсері). Электр тогын сандық сипаттау үшін физикалық скаляр шама ток күші енгізілген. Ток күші деп - өткізгіштің көлденең қимасынан бірлік уақытта өтетін зарядты айтады. ![]() өлшем бірлігі ![]() Бағыты мен шамасы өзгермейтін электр тогын тұрақты электр тогы деп атайды. ![]() ![]() мұндағы: ![]() ![]() Өткізгіштің қарастырылатын бетінің кез-келген нүктесіндегі электр тогының бағыты мен шамасын анықтау үшін физикалық векторлық шама электр тогының тығыздығы енгізілген. ![]() өлшем бірлігі ![]() Ток тығыздығының бағыты сол нүктедегі ток күшінің бағытымен сәйкес келеді және өткізгіштің көлденең қимасына перпендикуляр бағытталады. Кез келген токтар үшін ![]() Тұрақты электр тогы үшін ( ![]() ![]() Ток күшін және ток тығыздығын өткізгіштегі зарядтардың реттелген қозғалысының жылдамдығы, концентрациясы арқылы өрнектейік. Өткізгіштегі заряд тасушылар концентрациясы n және оның әрқайсысының заряды q0-ге тең болса, онда dt уақыт ішінде ауданы S көлденең қима арқылы өтетін зарядтар шамасы: ![]() мұндағы: ![]() Ток күші: ![]() Ток тығыздығы: ![]() Ортада электр тогы болу үшін қажетті шарттар: 1. Ортада еркін зарядталған бөлшектер болуы қажет; 2. Осы еркін зарядталған бөлшектерге сырттан күш әсер ету қажет, яғни ортада электр өрісі болуы керек. Металдарда электр тогын тасымалдаушылар –электрондар, электролиттерде – оң және теріс иондар, газдарда – оң иондар мен электрондар және жартылай өткізгіштерде – электрондар мен кемтіктер болып табылады. 18.1.Тізбектің бөлігі үшін Ом заңы 1826 жыл неміс ғалымы Ом көптеген тәжірибенің нәтижесінде мынадай қорытынды жасады: тұрақты температурада өткізгіштегі ток күші түсірілген кернеуге тура пропорционал және өткізгіштің кедергісіне кері пропорционал болады. ![]() мұндағы: R - өткізгіштің кедергісі, U – кернеу, I – ток күші. ![]() Кедергі - өткізгіштің негізгі электрлік сипаттамасы болып табылады. Өткізгіштің кедергісі оның пішініне, тегіне және температураға тәуелді. Өлшем бірлігі ![]() Өткізгіштің кедергісіне кері шама өткізгіштік деп аталады. Өткізгіш біртекті болса кедергі келесі формуламен анықталады: ![]() мұндағы: ![]() ![]() ![]() ![]() Егер орта біртекті болмаса, онда кедергі келесі формуламен анықталады: ![]() Өткізгіштің кедергісінің температураға тәуелділігі келесі өрнекпен анықталады: ![]() мұндағы: ![]() 1) металлдар үшін температура артқанда өткізгіштің кедергісі артады, яғни ![]() 2) Электролиттер, газдар және жартылай өткізгіштер үшін температура артқанда өткізгіштің кедергісі кемиді, яғни ![]() Кез-келген тізбекте электр тогы жүру үшін қажетті шарттар: 1. Тізбек тұйықталған болуы қажет. 2. Электр тогын тудыратын ток көзі болуы керек. 18.2.Дифференциал түріндегі Ом заңы Тізбектің бөлігі үшін Ом заңын пайдаланамыз. ![]() Кедергінің өрнегін ![]() ![]() Осыдан ![]() ![]() Меншікті кедергіге кері шама ортаның меншікті өткізгіштігі деп аталады: ![]() ![]() ![]() Осы өрнек дифференциал түріндегі Ом заңы деп аталады. Тізбектегі токтың тығыздығы сол тізбектегіэлектр өрісінің кернеулігіне тура пропорционалболады. 18.3.Джоуль-Ленц заңы Джоуль-Ленц заңы өткізгіштен электр тогы өткенде бөлініп шығатын жылу мөлшерін анықтайды. Өткізгіш қозғалмаған және онда химиялық түрленулер болмаған жағдайда токтың жұмысы өткізгіштің ішкі энергиясын арттыруға жұмсалады. Электр тогының жұмысы келесі өрнекпен анықталады: ![]() ![]() ![]() Ток күші тұрақты болса Джоуль-Ленц заңы келесі формуламен анықталады: ![]() Кез-келген токтар үшін: ![]() 18.4.Жылу мөлшерінің көлемдік тығыздығы Жылу мөлшерінің көлемдік тығыздығы деп өткізгіштің бірлік көлемінен бірлік уақытта бөлініп шығатын жылу мөлшерін айтады. ![]() ![]() ![]() мұндағы: ![]() ![]() Осы өрнек дифференциал түріндегі Джоуль-Ленц заңы деп аталады. Жылу мөлшерінің көлемдік тығыздығы электр өрісі кернеулігінің квадратына тура пропорционал болады. 18.5.Ток көздері. Бөгде күштер Тізбектегі потенциалдар айырмасын ұстап тұратын, яғни электр тогын демеп тұратын ток көздері (кернеу көздері) болып табылады. Энергияның кез-келген түрін электр энергиясына айналдыратын қондырғыларды ток көздері деп атайды. Ток көздеріне гальвани элементтері, аккумуляторлар, күн батареялары, термобатареялар және т.б. жатады. Гальвани элементтерінде химиялық энергия электр энергиясына, күн батареясында сәулелік энергия электр энергиясына түрленеді. ![]() ![]() Ток көзінің ішінде электр өрісіне қарсы зарядтарды қозғалысқа келтіретін, электр өрісінің күшіне қарсы бағытталған бөгде күштер жұмыс атқарады. Табиғаты жағынан электрлік емес күштердің барлығын бөгде күштер деп атайды. Бөгде күштердің бірлік оң зарядты орын ауыстырғанда атқаратын жұмысын электр қозғаушы күш (Э.Қ.К.) деп атайды. Өлшем бірлігі ![]() ![]() Бөгде күштер әсер етпейтін тізбектің бөлігін біртекті, ал бөгде күштер әсер ететін тізбектің бөлігін біртексіз деп атайды. Ток көздерінің кедергілерін ішкі кедергі деп атайды. 18.6.Толық тізбек үшін Ом заңы Тізбектегі бөгде күштердің жұмысы сыртқы және ішкі (ток көзінің ішінде) тізбектерде бөлініп шығатын жылу мөлшерлерінің қосындысына тең болады: ![]() ![]() ![]() ![]() мұндағы: ![]() ![]() Осы алынған өрнектітолық тізбек үшін Ом заңы деп атайды. Тізбектегі ток күші ток көзінің электр қозғаушы күшіне тура пропорционал және тізбектің толық кедергісіне кері пропорционалболады. Ток көзінің қысқаштарындағы потенциалдар айырмасын анықтайық. ![]() Сыртқы тізбекке түсірілген кернеу ![]() ![]() ![]() Соныменен ток көзінің қысқаштарындағы кернеу келесі формуламен анықталады: ![]() Сыртқы тізбек тұйықталмаған жағдайда ( ![]() ![]() 18.7.Электр ток қуаты. ПӘК-і Қуат жұмыстың атқарылу шапшаңдығына тең болады. ![]() өлшем бірлігі ![]() Тізбектегі толық қуат, яғни ток көзінің өндіретін қуаты келесі формуламен анықталады: ![]() Осы формулаға толық тізбек үшін Ом заңындағы ток күшінің мәнін қойып, толық қуаттың келесі өрнегін аламыз: ![]() Сыртқы тізбекте толық қуаттың бір бөлігі ғана бөлінеді. Сыртқы тізбекте бөлінетін қуат келесі өрнекпен анықталады: ![]() Сыртқы тізбекте бөлінетін қуатты пайдалы қуат деп атайды. Сыртқы тізбекте бөлінетін қуаттың ең үлкен мәнін анықтайық. ![]() Жоғары математика курсынан функцияның ең үлкен мәнін табу үшін одан айнымалы шама бойынша дифференциал алып, оны нольге теңейтіні белгілі. Сондықтан ![]() Тізбектің сыртқы кедергісі ішкі кедергіге тең болғанда сыртқы тізбекте бөлінетін қуаттың мәні ең үлкен болады. ![]() Пайдалы әсер коэффициенті сыртқы тізбекте бөлінетін қуаттың толық қуатқа қатынасына тең болады. ![]() ![]() ![]() Бақылау сұрақтары 1. Электр тогы дегеніміз не? Ток тығыздығы дегеніміз не? 2. Тізбектің бөлігі және толық тізбек үшін Ом заңдарын беріңіз. 3. Ортада ток болуы үшін қандай шарттар орындалуы керек? 4. Дифференциал түріндегі Ом заңын қорытып шығарыңыз. 5. Джоуль-Ленц заңы қалай айтылады? 6. Жылу мөлшерінің көлемдік тығыздығы дегеніміз не? 7. Қандай ток көздерін білесіз? 8. Бөгде күштердің жұмысы нені анықтайды? 9. Электр тогының қуаты. П.Ә.К.-і. |